เหตุการณ์ที่อาจถือเป็นหมุดหมายแรกในประวัติศาสตร์การต่อสู้ระหว่างมวลชนกับอำนาจรัฐในประเทศไทย  คือ  การเคลื่อนไหวของนิสิต นักศึกษา และประชาชนเรือนแสน เพื่อเรียกร้องรัฐธรรมนูญจากรัฐบาลเผด็จการทหารของจอมพลถนอม กิตติขจร ในเดือนตุลาคม พ.ศ. ๒๕๑๖  ซึ่งลงเอยด้วยการที่เจ้าหน้าที่รัฐใช้อาวุธและกำลังปราบปรามผู้ชุมนุมอย่างรุนแรง  ที่คนไทยรู้จักกันในฐานะ “เหตุการณ์ ๑๔ ตุลาคม ๒๕๑๖” การปะทะกันระหว่างรัฐกับประชาชนในครั้งนั้น  ก่อให้เกิดการบาดเจ็บล้มตายเป็นจำนวนมาก แต่ในขณะเดียวกัน เหล่าเผด็จการทหารก็จำต้องก้าวลงจากอำนาจและเดินทางออกนอกประเทศ

 

“๑๔ ตุลา” จึงเป็นทั้ง “วันมหาวิปโยค” และ “วันมหาปิติ” ในหน้าประวัติศาสตร์การเมืองไทย  ผลพวงที่ตามมา คือ มวลชนผู้เสียชีวิตได้รับการยกย่องขึ้นเป็นวีรชนของชาติ  คำ ๆ นี้ถูกทำให้มีความหมายอย่างเป็นรูปธรรมยิ่งขึ้นในปีถัดมา เมื่อรัฐได้จัดพิธีพระราชทานเพลิงศพวีรชน ขึ้น ณ ท้องสนามหลวง ในวันที่ ๑๔ ตุลาคม พ.ศ. ๒๕๑๗  ซึ่งนับเป็นครั้งที่สองต่อจากคราวกบฏบวรเดช ในปี พ.ศ. ๒๔๗๖ ที่มีการสร้างเมรุขึ้นเพื่อฌาปนกิจศพสามัญชนในพื้นที่ที่ตามธรรมเนียมใช้สำหรับงานพระบรมศพของพระมหากษัตริย์และเจ้านายระดับสูงเท่านั้น

 

อีกหนึ่งเหตุการณ์การปะทะกันระหว่างรัฐบาลและกองทัพกับประชาชน คือ เช้าวันที่ ๖ ตุลาคม ๒๕๑๙  เมื่อนักศึกษาจำนวนมากถูกล้อมปราบในมหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ หลังรวมตัวกันคัดค้านการกลับมาของจอมพลถนอม กิตติขจร แต่ครั้งนี้  ผู้เสียชีวิตไม่ได้รับการเชิดชูจากรัฐให้เป็นวีรชนอย่างเช่นคราวก่อน  ซ้ำยังถูกสร้างภาพลักษณ์ให้เป็นดั่งจำเลยของสังคม

 

บริบทต่าง ๆ ของเหตุการณ์สำคัญสองเหตุการณ์นี้ ได้รับการบันทึกไว้ในสื่อภาพยนตร์จำนวนหนึ่ง ซึ่งหอภาพยนตร์มีโอกาสเก็บรักษาไว้ได้เพียงบางส่วน  ยกตัวอย่างเช่น   ภาพยนตร์ ๑๖ มม. บันทึกพิธีพระราชทานเพลิงศพวีรชน ๑๔ ตุลา ของกรมประชาสัมพันธ์ ซึ่งได้ถ่ายทอดให้เห็นถึงบรรยากาศและความยิ่งใหญ่พิธีศพของผู้เสียชีวิตจากเหตุการณ์ทางการเมือง ที่มีผู้คนในประเทศทุกระดับตั้งแต่สูงสุดจนถึงสามัญชนมาร่วมพิธีอย่างแน่นขนัด  หรือภาพยนตร์บันทึกเหตุการณ์ ๖ ตุลาคม ๒๕๑๙ ซึ่งถ่ายโดยช่างภาพนิรนาม และได้รับคัดเลือกจากหอภาพยนตร์ให้เป็นหนึ่งใน  ๑๐๐ หนังไทยที่คนไทยควรดู